ناترجمه‌پذیر به‌مثابه زیرساخت

باربارا کاسَن در «فرهنگ ناترجمه‌پذیرها» ناترجمه‌پذیر را چیزی نمی‌داند که ترجمه نمی‌شود، بلکه چیزی می‌داند که از ترجمه کردنش، و از ترجمه نکردنش، دست برنمی‌داریم. ناترجمه‌پذیر شکاف نیست؛ محل کار است. هر بار که مترجمی بر سر واژه‌ای درنگ می‌کند، نشانه‌ای از دانشی به دست می‌دهد که در زبان مقصد جای آماده‌ای ندارد.

تاریخ زبان ژاپنی نمونهٔ روشنی از این کار است. آکیرا یانابو (۱۹۸۲) نشان داده است که واژه‌هایی چون «شاکای» برای جامعه و «جیو» برای آزادی در دوران میجی ساخته یا از معنای پیشین خود کنده شدند تا مفاهیم اروپایی را حمل کنند. این واژه‌ها ده‌ها سال میان دو جهان معلق ماندند؛ نه کاملاً اروپایی بودند و نه کاملاً ژاپنی. همین تعلیق بود که به اندیشیدن جان داد: ژاپنی‌زبانان ناچار بودند بپرسند آزادی واقعاً یعنی چه، چون واژه هنوز پاسخ را از پیش نمی‌دانست.

ترجمهٔ ماشینی این تعلیق را برنمی‌تابد. مدلی که محتمل‌ترین برگردان را برمی‌گزیند، واژهٔ باز را به واژه‌ای بسته بدل می‌کند و هر بار که چنین می‌کند، متن را به میانگین نزدیک‌تر می‌کند. بسیاری از سامانه‌ها نیز تا همین اواخر میان دو زبان غیرانگلیسی از راه انگلیسی ترجمه می‌کردند؛ یعنی متنی فارسی پیش از آنکه ژاپنی شود، از صافی مفاهیم انگلیسی می‌گذشت. امیلی بندر و همکارانش (۲۰۲۱) هشدار داده‌اند که مدل‌های بزرگ دیدگاه‌های غالب در داده‌هایشان را بازتولید می‌کنند. در ترجمه، دیدگاه غالب شکل واژه‌گزینی به خود می‌گیرد و تقریباً نامرئی است.

لارنس ونوتی (۱۹۹۵) از «نامرئی بودن مترجم» گلایه داشت: ترجمه‌ای را خوب می‌دانیم که ترجمه بودنش پیدا نباشد. ترجمهٔ ماشینی این آرمان را به نهایت رسانده است. متنی روان به دست ما می‌دهد که هیچ ردی از درنگ، تردید یا انتخاب در آن نیست. برای خواننده‌ای که می‌خواهد بداند، این روانی گمراه‌کننده است.

پیشنهاد من این است که ناترجمه‌پذیر را به بخشی از زیرساخت دانش بدل کنیم. یعنی نظامی که واژه‌های نشان‌دار را نشان‌دار نگه دارد، برای هر یک مدخلی در واژه‌نامهٔ پیرامون متن داشته باشد، یادداشت مترجم را جزو خود اثر بداند نه حاشیهٔ آن، و متن اصلی را همیشه در یک قدمی خواننده نگه دارد. ماشین می‌تواند پیش‌نویسی پیشنهاد کند؛ اما جایی که دو زبان با هم درگیرند، تصمیم باید با انسانی باشد که نامش پای ترجمه می‌آید.

پرسش‌های بحث

منابع

Cassin, Barbara, ed. 2014. Dictionary of Untranslatables: A Philosophical Lexicon. Translated by Steven Rendall et al.; translation edited by Emily Apter, Jacques Lezra and Michael Wood. Princeton: Princeton University Press.

Yanabu, Akira. 1982. Hon’yakugo seiritsu jijō [How Translation Words Came to Be]. Tokyo: Iwanami Shoten.

Venuti, Lawrence. 1995. The Translator’s Invisibility: A History of Translation. London: Routledge.

Bender, Emily M., Timnit Gebru, Angelina McMillan-Major, and Shmargaret Shmitchell. 2021. “On the Dangers of Stochastic Parrots: Can Language Models Be Too Big?” In Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency, 610–623.