بیانیهٔ لاهه دربارهٔ عدالت زبانی در دانش
خوانده‌شده در نشست پایانی همایش، ۲۸ خرداد ۱۴۰۶
این رویداد بخشی از نمایش امکانات لرالینک برای برگزاری رویدادهای دانشی است. محتوای آن با دقت و بر پایهٔ منابع واقعی نوشته شده، اما همایش هنوز برگزار نشده است و شرکت‌کنندگانش، جز دبیر همایش، شخصیت‌هایی ساختگی‌اند.
پیش‌درآمد
ما، پژوهشگران، کتابداران، مترجمان، ناشران، آموزگاران و سازندگان نرم‌افزار که از بیش از چهل کشور در لاهه و از راه دور گرد آمده‌ایم، این بیانیه را در پایان سه روز گفت‌وگو می‌نویسیم. بسیاری از ما به این شهر نیامدیم؛ نه از سر بی‌میلی، بلکه چون ویزایمان رد شد. همین واقعیت ساده بخشی از مسئله‌ای است که دربارهٔ آن سخن گفتیم.
دانش بشری به هزاران زبان ساخته می‌شود، اما به چند زبان انگشت‌شمار ثبت، داوری، نمایه و پاداش داده می‌شود. این نابرابری طبیعی نیست. حاصل تاریخ استعمار، اقتصاد نشر، رتبه‌بندی‌ها و سیاست‌هایی است که «چندزبانگی» را به زبان‌های رسمی چند دولت محدود می‌کنند. اکنون مدل‌های زبانی بزرگ، که بیشترشان بر متن‌های همان چند زبان آموزش دیده‌اند، این نابرابری را خودکار و پنهان می‌کنند.
هم‌زمان، نهادهایی که روزگاری پاسدار دانش بودند زیر فشار شاخص‌ها، بازار و قدرت‌های اقتدارگرا فرسوده می‌شوند. دانشگاه‌ها استادانشان را اخراج می‌کنند، مجله‌ها داوری را به ماشین می‌سپارند، و دولت‌ها اینترنت را خاموش می‌کنند. ما بر این باوریم که پاسخ این وضع بازگشت به گذشته نیست، بلکه ساختن زیرساخت‌هایی است که دانش را به کسانی بازگرداند که آن را می‌سازند و می‌خوانند.
تعهدها
- هر اثر دانشی را به زبانی که در آن نوشته شده اصیل می‌دانیم. ترجمه نمایشی از اثر است، نه جانشین آن، و نام مترجم همواره کنار آن می‌آید.
- از زیرساخت‌های دانش می‌خواهیم که زبان اصلی هر متن را ثبت کنند و هیچ زبانی را پیش‌فرض نگیرند.
- از مدل‌های زبانی و ترجمهٔ ماشینی به‌عنوان ابزار استفاده می‌کنیم، نه به‌عنوان مؤلف. هیچ متنی را بی‌آنکه انسانی مسئولیتش را بپذیرد منتشر نمی‌کنیم.
- خواستار آنیم که داده‌هایی که از زبان‌ها و اجتماعات جنوب جهانی برای آموزش مدل‌ها گرفته می‌شود، با رضایت، شفافیت و سهم عادلانه همراه باشد.
- از نهادهای پژوهشی اروپا می‌خواهیم که سیاست چندزبانگی خود را به زبان‌های مهاجران، اقلیت‌ها و زبان‌های بی‌دولت گسترش دهند.
- از تأمین‌کنندگان بودجهٔ پژوهش می‌خواهیم که پول عمومی را صرف زیرساخت عمومی و دسترسی باز غیرتجاری کنند، نه هزینهٔ انتشار به ازای هر مقاله.
- از دانشگاه‌ها و وزارتخانه‌ها می‌خواهیم که ارزیابی پژوهش را از نمایه‌های تجاری و رتبه‌بندی‌های جهانی جدا کنند و آثار نوشته‌شده به زبان‌های محلی را هم‌وزن بدانند.
- بایگانی‌ها و کتابخانه‌هایی که مجموعه‌هایی از اجتماعات بومی و مستعمرات پیشین نگه می‌دارند باید توصیف این مجموعه‌ها را همراه با صاحبانشان بازنویسی کنند و حق آنان را برای کنترل و بازپس‌گیری به رسمیت بشناسند.
- از دانشمندان تبعیدی و کسانی که بیرون از نهادها آموزش می‌دهند حمایت می‌کنیم و برای ثبت، اعتبار و نگهداری آثارشان راه می‌سازیم.
- زیرساخت دانش باید در برابر سانسور و قطع اینترنت تاب‌آور باشد: باز، توزیع‌شده، و قابل بازسازی از نسخه‌های پراکنده.
- همایش‌های علمی باید با گزینه‌های حضور از راه دور، کمک هزینهٔ سفر و پیگیری ویزا برگزار شوند تا مرزها تعیین نکنند چه کسی سخن بگوید.
- این بیانیه را به زبان‌های بسیار منتشر می‌کنیم و از همه دعوت می‌کنیم آن را به زبان خود برگردانند. هر ترجمه به همان اندازهٔ این متن اعتبار دارد.
پس از لاهه
این بیانیه پایان کار نیست. امضاکنندگان در دوازده ماه آینده گزارش خواهند داد که در نهاد و حوزهٔ کار خود چه کرده‌اند، و نشست بعدی این همایش با خواندن همین گزارش‌ها آغاز خواهد شد. عدالت زبانی در دانش با یک متن به دست نمی‌آید؛ با هزاران تصمیم کوچک در طراحی هر فرم، هر پایگاه داده و هر بودجه به دست می‌آید.
شرکت‌کنندگان همایش
منابع
Fricker, Miranda. 2007. Epistemic Injustice: Power and the Ethics of Knowing. Oxford University Press.
Ngũgĩ wa Thiong'o. 1986. Decolonising the Mind: The Politics of Language in African Literature. James Currey.
Santos, Boaventura de Sousa. 2014. Epistemologies of the South: Justice against Epistemicide. Paradigm Publishers.
Helsinki Initiative on Multilingualism in Scholarly Communication. 2019.
UNESCO. 2021. UNESCO Recommendation on Open Science. Paris: UNESCO.
Carroll, Stephanie Russo, et al. 2020. 'The CARE Principles for Indigenous Data Governance.' Data Science Journal 19 (1): 43.
Universal Declaration of Linguistic Rights. 1996. World Conference on Linguistic Rights, Barcelona.