استادان اخراجی، دانش در تبعید
دانشگاه ایرانی و دانشمندانی که بیرون از آن ماندند
این رویداد بخشی از نمایش امکانات لرالینک برای برگزاری رویدادهای دانشی است. محتوای آن با دقت و بر پایهٔ منابع واقعی نوشته شده، اما همایش هنوز برگزار نشده است و شرکت‌کنندگانش، جز دبیر همایش، شخصیت‌هایی ساختگی‌اند.
تاریخ دانشگاه در ایران معاصر را می‌توان با فهرست کسانی نوشت که از آن بیرون رانده شدند. انقلاب فرهنگی، از ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۲، دانشگاه‌ها را بست و هزاران استاد و دانشجو را «پاک‌سازی» کرد. در دهه‌های بعد واژه‌های تازه‌ای آمدند: دانشجوی «ستاره‌دار»، استاد «بازنشستهٔ اجباری»، قراردادی که تمدید نشد. پس از اعتراض‌های ۱۴۰۱، بار دیگر نام شماری از استادان از فهرست دانشکده‌ها حذف شد. هر بار دانشگاه چیزی را از دست داد که در هیچ آماری ثبت نمی‌شود.
دانش اما با اخراج دانشمند از میان نمی‌رود؛ جابه‌جا می‌شود. بخشی از آن به دانشگاه‌های اروپا و آمریکای شمالی می‌رود و آنجا به زبانی دیگر و برای خوانندگانی دیگر نوشته می‌شود. بخشی دیگر به کلاس‌های خصوصی، حلقه‌های مطالعه، پادکست‌ها و درس‌گفتارهای آنلاین پناه می‌برد. مؤسسهٔ آموزش عالی بهائیان که از ۱۳۶۶ با استادان داوطلب و کلاس‌هایی در خانه‌ها شکل گرفت، نمونه‌ای روشن از دانشگاهی است که بیرون از دانشگاه ساخته شد، چون در دانشگاه جایی برای دانشجویانش نبود.
ادوارد سعید تبعید را «شکافی التیام‌ناپذیر» میان انسان و جایگاه خانگی‌اش می‌نامد. برای دانشمند تبعیدی این شکاف دو سو دارد. در کشور میزبان، او اغلب «متخصص ایران» شناخته می‌شود، نه متخصص رشتهٔ خودش. در کشور خودش، نوشته‌هایش یا به دست خواننده نمی‌رسد یا خواندنش خطر دارد. دانشی که او تولید می‌کند میان دو زبان و دو نهاد معلق می‌ماند و در هیچ‌کدام کامل دیده نمی‌شود.
پرسش من این است که اگر دانشگاه دیگر تنها خانهٔ دانش نیست، دانش بی‌خانمان کجا باید ثبت شود، اعتبار پیدا کند و به نسل بعد برسد. درس‌گفتار آنلاینی که امروز هزاران شنونده دارد، فردا ممکن است با بسته شدن یک کانال از میان برود. کتابی که در تبعید منتشر شده، ممکن است هرگز در کتابخانه‌ای در ایران جا نگیرد. ما به زیرساختی نیاز داریم که اثر را، نه نهاد را، مبنای اعتبار بداند؛ که نام مؤلف و تاریخچهٔ اثر را نگه دارد؛ و که به زبان فارسی، نه فقط دربارهٔ آن، کار کند.
گزارش‌های سالانهٔ شبکهٔ «دانشمندان در معرض خطر» هر سال فهرست بلندتری از حمله‌ها به آزادی آکادمیک را ثبت می‌کنند، و ایران همواره در این فهرست‌ها حاضر است. اما ثبت سرکوب کافی نیست. باید آنچه را که سرکوب‌شدگان ساخته‌اند هم ثبت کرد و در دسترس نگه داشت. این کار وظیفهٔ دانشگاه‌هایی است که امروز از استادان تبعیدی میزبانی می‌کنند.
پرسش‌های بحث
- دانشگاه‌های اروپایی که از دانشمندان تبعیدی میزبانی می‌کنند، چه مسئولیتی در قبال زبان و خوانندگان اصلی آنان دارند؟
- آیا آموزش زیرزمینی و آنلاین می‌تواند اعتباری هم‌سنگ دانشگاه پیدا کند، و چه کسی باید آن را به رسمیت بشناسد؟
- چگونه می‌توان از دانشی که بیرون از نهادها ساخته می‌شود نگهداری کرد، بی‌آنکه سازندگانش در خطر بیفتند؟
منابع
Said, Edward W. 2000. Reflections on Exile and Other Essays. Harvard University Press.
Scholars at Risk Network. Free to Think: Report of the Scholars at Risk Academic Freedom Monitoring Project. Annual reports.