زیرساختی که خاموش نمی‌شود
قطع اینترنت در ایران و طراحی نظام‌های دانش تاب‌آور
این رویداد بخشی از نمایش امکانات لرالینک برای برگزاری رویدادهای دانشی است. محتوای آن با دقت و بر پایهٔ منابع واقعی نوشته شده، اما همایش هنوز برگزار نشده است و شرکت‌کنندگانش، جز دبیر همایش، شخصیت‌هایی ساختگی‌اند.
در آبان ۱۳۹۸، ایران تقریباً یک هفته از اینترنت جهانی جدا شد. بانک‌ها و برخی خدمات داخلی کار می‌کردند، اما دانشجویی که مقاله‌ای را از یک مخزن خارجی می‌خواست، پژوهشگری که داده‌اش روی سرویسی ابری بود، و معلمی که کلاسش را با ابزاری خارجی برگزار می‌کرد، ناگهان دستشان خالی ماند. در پاییز ۱۴۰۱ این تجربه شکل دیگری پیدا کرد: اینترنت همراه در ساعت‌های معینی محدود شد و بسیاری از پلتفرم‌ها مسدود ماندند.
از این رویدادها معمولاً درسی سیاسی گرفته می‌شود، و درست هم هست. اما من می‌خواهم درسی مهندسی از آن‌ها بگیرم. بیشتر نظام‌های دانش امروز بر این فرض ساخته شده‌اند که شبکه همیشه هست و یک نسخهٔ معتبر، روی یک سرور مرکزی، کافی است. این فرض برای کاربری در زوریخ معقول است. برای میلیون‌ها نفری که زیر حکومت‌های اقتدارگرا زندگی می‌کنند، فرضی خطرناک است. هر نقطهٔ مرکزی، نقطه‌ای است که می‌توان خاموشش کرد.
کتابخانه‌ها این را مدت‌ها پیش فهمیده بودند. طرح «لاکس» در دانشگاه استنفورد بر یک اصل ساده بنا شد: نسخه‌های فراوان، دانش را امن نگه می‌دارند. نرم‌افزارهای «محلی‌محور» که کلپمان و همکارانش در ۲۰۱۹ صورت‌بندی کردند، همین اصل را به ابزار روزمره آوردند: داده نخست روی دستگاه کاربر زندگی می‌کند و همگام‌سازی کمکی است، نه شرط. نشانی‌دهی بر پایهٔ محتوا، که در سامانه‌هایی مانند «آی‌پی‌اف‌اس» به کار رفته، اجازه می‌دهد سندی را از هر نسخه‌ای که در دسترس است بازیابی کنیم و از درستی‌اش مطمئن باشیم.
این ابزارها به‌تنهایی کافی نیستند. تاب‌آوری فقط خاصیت شبکه نیست، خاصیت مدل داده است. اگر هر قطعهٔ دانش هویتی پایدار داشته باشد، اگر نسخه‌های آن قابل ردیابی باشند و ترجمه‌هایش نمایش‌هایی از همان قطعه، آن‌گاه می‌توان آن را در چند جا نگه داشت، دست‌به‌دست کرد و دوباره به هم رساند بی‌آنکه معلوم نباشد کدام نسخه معتبر است. در لرالینک تلاش کرده‌ایم بدنهٔ قطعه را پایدار و نسخه‌دار نگه داریم و هر آنچه دور آن رشد می‌کند را جدا از آن ثبت کنیم؛ همین جدایی است که بازسازی را ممکن می‌کند.
پرسش واقعی این است که چه کسی هزینهٔ این تاب‌آوری را می‌پردازد. سرویس‌های تجاری انگیزه‌ای برای ساختن نظامی ندارند که بدون آن‌ها کار کند. زیرساخت دانشی که خاموش نشود، باید عمومی، باز و توزیع‌شده باشد، و طراحانش باید از روز نخست کاربری را در نظر بگیرند که شبکه‌اش را دولت قطع کرده است.
پرسش‌های بحث
- اگر شبکه قطع شود، کدام بخش از دانشی که هر روز به آن تکیه می‌کنیم هنوز در دسترس ما خواهد بود؟
- آیا نسخه‌های فراوان خطر تحریف را بیشتر می‌کنند، یا با هویت پایدار و نسخه‌گذاری می‌توان آن را مهار کرد؟
- نهادهای اروپایی چه مسئولیتی در قبال پژوهشگرانی دارند که زیر قطع اینترنت کار می‌کنند؟
منابع
Reich, Vicky, and David S. H. Rosenthal. 2001. 'LOCKSS: A Permanent Web Publishing and Access System.' D-Lib Magazine 7 (6).
Kleppmann, Martin, Adam Wiggins, Peter van Hardenberg, and Mark McGranaghan. 2019. 'Local-first software: you own your data, in spite of the cloud.' Onward! 2019, ACM.
Benet, Juan. 2014. 'IPFS – Content Addressed, Versioned, P2P File System.' arXiv:1407.3561.