کتاب ممنوع، نسخهٔ دیجیتال
سانسور، مجوز نشر و ادبیات فارسی در آن سوی مرزها
این رویداد بخشی از نمایش امکانات لرالینک برای برگزاری رویدادهای دانشی است. محتوای آن با دقت و بر پایهٔ منابع واقعی نوشته شده، اما همایش هنوز برگزار نشده است و شرکت‌کنندگانش، جز دبیر همایش، شخصیت‌هایی ساختگی‌اند.
هر نویسندهٔ فارسی‌زبانی که در ایران کتاب منتشر کرده، ماجرای «اصلاحیه» را می‌شناسد: فهرستی از صفحه‌ها و سطرهایی که باید حذف یا عوض شوند تا کتاب مجوز بگیرد. گاه یک واژه است، گاه یک فصل. گاه کتاب سال‌ها در انتظار می‌ماند و هیچ پاسخی نمی‌آید. نتیجه فقط کتاب‌های منتشرنشده نیست؛ ادبیاتی است که پیش از نوشته شدن خودش را سانسور می‌کند. نویسنده یاد می‌گیرد کدام جمله را ننویسد.
در دو دههٔ گذشته، نشر فارسی در خارج از ایران راه دیگری گشوده است. ناشرانی کوچک در اروپا و آمریکای شمالی، و بیش از همه نسخه‌های دیجیتال و کانال‌های پیام‌رسان، کتاب‌هایی را به دست خوانندگان می‌رسانند که در ایران امکان انتشار نداشتند. اما این راه رها از مسئله نیست. نویسنده‌ای که در خارج منتشر می‌کند، اغلب خوانندهٔ داخلی‌اش را از دست می‌دهد یا خود را در معرض خطر قرار می‌دهد. نسخهٔ دیجیتال به سرعت تکثیر می‌شود، بی‌آنکه درآمدی به نویسنده برسد یا متن معتبری باقی بماند.
پیامد پنهان‌تر، دوپارگی خود ادبیات است. امروز از بسیاری از آثار فارسی دو متن در گردش است: متن مجوزدار و متن کامل. خواننده اغلب نمی‌داند کدام را می‌خواند. پژوهشگر نمی‌داند به کدام ارجاع دهد. و تاریخ ادبیات، اگر کسی این تفاوت‌ها را ثبت نکند، نسخهٔ سانسورشده را به نام متن اصلی به آیندگان می‌سپارد. رابرت دارنتون در «سانسورچی‌ها سر کار» نشان داده که سانسور همیشه همکاری پیچیده‌ای میان دولت، ناشر و نویسنده است؛ رد این همکاری را باید در خود متن‌ها جست.
اینجاست که زیرساخت دانش موضوعی ادبی می‌شود. اگر یک اثر هویتی پایدار داشته باشد و نسخه‌های گوناگونش، از متن مجوزدار تا متن کامل و ترجمه‌ها، همه نسخه‌هایی از همان اثر با تاریخچهٔ روشن باشند، آن‌گاه سانسور دیگر نمی‌تواند بی‌صدا جای اصل را بگیرد. تفاوت دو نسخه خودش سندی تاریخی می‌شود. این کار را نه دولت می‌کند و نه بازار؛ باید ناشران، کتابداران و نویسندگان در خارج و داخل با هم انجامش دهند.
پیشنهاد من ساخت بایگانی مشترکی برای آثار فارسی است که در آن هر اثر یک بار و برای همیشه شناسایی شود و هر نسخه با منشأ و تاریخش کنار نسخه‌های دیگر قرار گیرد؛ بایگانی‌ای که نه زیر نظر یک ناشر باشد و نه زیر نظر یک دولت، و دسترسی به آن برای خوانندهٔ داخل ایران هم ممکن بماند.
پرسش‌های بحث
- آیا انتشار در خارج از کشور نویسنده را آزاد می‌کند، یا او را از خوانندهٔ اصلی‌اش جدا می‌کند؟
- چگونه می‌توان تفاوت متن مجوزدار و متن کامل را ثبت کرد بی‌آنکه نویسنده در معرض خطر قرار گیرد؟
- در بازار دیجیتالی که نسخه‌ها رایگان دست‌به‌دست می‌شوند، حق نویسنده چگونه حفظ می‌شود؟
منابع
Darnton, Robert. 2014. Censors at Work: How States Shaped Literature. W. W. Norton.
Coetzee, J. M. 1996. Giving Offense: Essays on Censorship. University of Chicago Press.
'Censorship (sānsūr) in Persia.' Encyclopædia Iranica.