بیرون از نمایه
رتبه‌بندی‌ها، اسکوپوس و نظام پژوهشی اندونزی
این رویداد بخشی از نمایش امکانات لرالینک برای برگزاری رویدادهای دانشی است. محتوای آن با دقت و بر پایهٔ منابع واقعی نوشته شده، اما همایش هنوز برگزار نشده است و شرکت‌کنندگانش، جز دبیر همایش، شخصیت‌هایی ساختگی‌اند.
اندونزی یکی از پرشمارترین مجموعه‌های مجلهٔ دسترسی باز در جهان را دارد. هزاران مجله در دانشگاه‌های دولتی و خصوصی، بیشترشان به زبان اندونزیایی و بدون هزینه برای نویسنده و خواننده، منتشر می‌شوند. با این همه، وقتی دانشگاهی در یوگیاکارتا می‌خواهد استادی را ارتقا دهد یا دانشجویی را دانش‌آموخته کند، پرسش اصلی این نیست که او چه نوشته و برای چه کسی؛ پرسش این است که مقاله‌اش در اسکوپوس نمایه شده است یا نه.
وزارت پژوهش اندونزی در ۲۰۱۷ نمایهٔ ملی «سینتا» را راه انداخت تا مجله‌ها و پژوهشگران کشور را رتبه‌بندی کند. سینتا از یک سو پاسخی بود به سلطهٔ نمایه‌های تجاری و راهی برای دیده شدن مجله‌های محلی. از سوی دیگر، همان منطق را در مقیاس ملی تکرار کرد: مجله‌ها در شش رده قرار گرفتند، رده‌ها به امتیاز بدل شدند و امتیاز به حقوق و ارتقا. و در صدر این نردبان، باز هم نمایه شدن در اسکوپوس بیشترین وزن را داشت.
پیامدها قابل پیش‌بینی بود. بازاری برای مجله‌های «شکاری» پدید آمد که نمایه شدن را به پژوهشگران مضطرب می‌فروختند. مجله‌های محلی برای ورود به اسکوپوس به انگلیسی روی آوردند و خوانندگان خود را از دست دادند. و پژوهش‌هایی که برای کشاورز، معلم یا شورای روستا نوشته می‌شد، در نظام ارزیابی تقریباً بی‌وزن شد. نمایه‌ای که قرار بود دانش را دیدنی کند، بخش بزرگی از آن را از نظر انداخت.
مانیفست لایدن در ۲۰۱۵ و بیانیهٔ سان‌فرانسیسکو دربارهٔ ارزیابی پژوهش پیش از آن، هشدار داده بودند که شاخص‌های کمی نباید جای داوری کیفی را بگیرند. ائتلاف اروپایی اصلاح ارزیابی پژوهش در ۲۰۲۲ همین را به تعهدی نهادی بدل کرد. اما این اصلاحات بیشتر در دانشگاه‌های ثروتمند شمال اجرا می‌شود؛ جایی که دانشگاه آن‌قدر اعتبار دارد که از شاخص بی‌نیاز باشد. در جنوب، شاخص هنوز تنها زبانی است که وزارتخانه‌ها و رتبه‌بندی‌های جهانی می‌فهمند.
استدلال من این است که اصلاح ارزیابی بدون اصلاح زیرساخت ممکن نیست. تا وقتی تنها نمایه‌های معتبر از آنِ شرکت‌های خصوصی و تک‌زبانه‌اند، هر نمایهٔ ملی یا رونوشت آن‌ها می‌شود یا در حاشیه می‌ماند. ما به زیرساختی عمومی نیاز داریم که اثر پژوهشی را به هر زبانی که نوشته شده بشناسد، کاربرد اجتماعی آن را ثبت کند و ارزیابی را به داوری انسانی بازگرداند.
پرسش‌های بحث
- آیا نمایه‌های ملی مانند سینتا مقاومتی در برابر نمایه‌های تجاری‌اند، یا شکل بومی‌شدهٔ همان منطق؟
- اصلاح ارزیابی پژوهش در اروپا برای دانشگاه‌های جنوب جهانی چه معنایی دارد، وقتی رتبه‌بندی‌های جهانی تغییر نکرده‌اند؟
- اثر اجتماعی پژوهشی که به زبان محلی نوشته شده، چگونه باید ثبت و دیده شود؟
منابع
Hicks, Diana, Paul Wouters, Ludo Waltman, Sarah de Rijcke, and Ismael Rafols. 2015. 'Bibliometrics: The Leiden Manifesto for research metrics.' Nature 520: 429–431.
San Francisco Declaration on Research Assessment (DORA). 2012.
Coalition for Advancing Research Assessment (CoARA). 2022. Agreement on Reforming Research Assessment.