هزینهٔ انتشار، مالیاتی بر پیرامون
نقدی بر طرح «اس» و قراردادهای موسوم به تحول‌آفرین
این رویداد بخشی از نمایش امکانات لرالینک برای برگزاری رویدادهای دانشی است. محتوای آن با دقت و بر پایهٔ منابع واقعی نوشته شده، اما همایش هنوز برگزار نشده است و شرکت‌کنندگانش، جز دبیر همایش، شخصیت‌هایی ساختگی‌اند.
وقتی ائتلاف «اس» در ۲۰۱۸ طرح خود را اعلام کرد، هدفش روشن بود: مقاله‌هایی که با پول عمومی نوشته می‌شوند، بی‌درنگ و بی‌مانع در دسترس همه باشند. کمتر کسی با این هدف مخالف بود. اما ابزاری که برای رسیدن به آن برگزیده شد، یعنی پرداخت هزینهٔ انتشار به ازای هر مقاله، هزینه را از دوش خواننده برداشت و بر دوش نویسنده گذاشت. برای دانشگاهی در آمستردام این جابه‌جایی حسابداری است. برای دانشگاهی در کوردوبا، مرز میان انتشار و سکوت است.
لاریویر، هاوستاین و مونژون در ۲۰۱۵ نشان دادند که پنج ناشر بزرگ در ۲۰۱۳ بیش از نیمی از همهٔ مقاله‌ها را منتشر می‌کردند و در برخی رشته‌های علوم اجتماعی سهمی بسیار بیشتر داشتند. دسترسی باز این تمرکز را نشکست؛ شکلش را عوض کرد. درآمد اشتراک جای خود را به درآمد هزینهٔ انتشار داد و قراردادهای «خواندن و انتشار» بودجهٔ کتابخانه‌های اروپا را برای سال‌ها به همان ناشران گره زد.
معافیت‌ها مسئله را حل نمی‌کنند. فهرست کشورهایی که از معافیت خودکار بهره می‌برند، بر پایهٔ درآمد سرانه تنظیم شده است و کشورهایی مانند آرژانتین، برزیل یا مکزیک را در بر نمی‌گیرد؛ کشورهایی که نظام پژوهشی بزرگی دارند و دانشگاه‌هایشان با تورم و ریاضت دست‌وپنجه نرم می‌کنند. پژوهشگر این کشورها یا باید از بودجهٔ ناچیز طرحش بپردازد، یا از ناشر تخفیف گدایی کند، یا به مجله‌ای پناه ببرد که نظام ارزیابی‌اش جدی نمی‌گیرد.
به همین دلیل از واژهٔ «مالیات» استفاده می‌کنم. هزینهٔ انتشار مالیاتی تنازلی است: هر چه نهاد فقیرتر، سهم آن از بودجه بزرگ‌تر. و برخلاف مالیات، درآمدش به خزانهٔ عمومی نمی‌رود، به سود سهامداران خصوصی می‌رود. برنامهٔ اقدام برای دسترسی باز الماسی که در ۲۰۲۲ منتشر شد، گامی درست بود، اما تا وقتی بودجهٔ اصلی همچنان صرف قراردادهای تحول‌آفرین می‌شود، الماس تزئینی بر حاشیهٔ همان نظام قدیمی است.
پیشنهاد من این است که پول عمومی صرف زیرساخت شود، نه مقاله: سکوهای انتشار، نرم‌افزار آزاد، ویراستاری، نگهداری بلندمدت، و ترجمه. نظامی که به ازای هر مقاله پول می‌گیرد، انگیزه دارد مقاله‌های بیشتری منتشر کند. نظامی که زیرساخت را تأمین می‌کند، انگیزه دارد دانش را بهتر نگه دارد. انتخاب میان این دو، انتخاب میان بازار و مشترکات است.
پرسش‌های بحث
- آیا قراردادهای تحول‌آفرین واقعاً گذاری موقت بوده‌اند، یا وابستگی تازه‌ای ساخته‌اند؟
- معیار عادلانهٔ معافیت از هزینهٔ انتشار چیست، اگر درآمد سرانهٔ کشور نیست؟
- اگر بودجهٔ عمومی به جای مقاله صرف زیرساخت شود، چه کسی باید دربارهٔ آن تصمیم بگیرد؟
منابع
cOAlition S. 2018. Plan S: Making Full and Immediate Open Access a Reality. Principles and implementation.
Larivière, Vincent, Stefanie Haustein, and Philippe Mongeon. 2015. 'The Oligopoly of Academic Publishers in the Digital Era.' PLOS ONE 10 (6): e0127502.
Butler, Leigh-Ann, Lisa Matthias, Marc-André Simard, Philippe Mongeon, and Stefanie Haustein. 2023. 'The Oligopoly's Shift to Open Access: How the Big Five Academic Publishers Profit from Article Processing Charges.' Quantitative Science Studies 4 (4): 778–799.
Ancion, Zoé, et al. 2022. Action Plan for Diamond Open Access. Science Europe, cOAlition S, OPERAS and ANR.