الماس، نه طلا
دسترسی باز غیرتجاری در آمریکای لاتین و درسی که اروپا دیر آموخت
این رویداد بخشی از نمایش امکانات لرالینک برای برگزاری رویدادهای دانشی است. محتوای آن با دقت و بر پایهٔ منابع واقعی نوشته شده، اما همایش هنوز برگزار نشده است و شرکت‌کنندگانش، جز دبیر همایش، شخصیت‌هایی ساختگی‌اند.
در اروپا بحث دسترسی باز سال‌ها بر سر یک چیز بوده است: چه کسی و چقدر به ناشر بپردازد. در آمریکای لاتین، از اواخر دههٔ ۱۹۹۰، دسترسی باز معنای دیگری داشته است. دانشگاه‌ها و نهادهای عمومی مجله منتشر می‌کنند و نه خواننده پولی می‌دهد و نه نویسنده. سای‌الو در برزیل از ۱۹۹۸ به کار افتاد، ردالیک در مکزیک چند سال بعد، و آمه‌لیکا در ۲۰۱۸ کوشید این تجربه را به زیرساختی مشترک و غیرتجاری بدل کند. آنچه امروز در اروپا «دسترسی باز الماسی» نام گرفته، در این منطقه دهه‌ها رویهٔ عادی بوده است.
این مدل حاشیه‌ای نیست. پژوهش مجله‌های الماسی که در ۲۰۲۱ با حمایت ائتلاف «اس» منتشر شد، شمار این مجله‌ها را در جهان میان هفده تا بیست‌ونه هزار برآورد کرد؛ بیشترشان کوچک، چندزبانه و وابسته به دانشگاه‌ها و انجمن‌های علمی. همان پژوهش نشان داد که این مجله‌ها با بودجه‌ای ناچیز و کار داوطلبانه سرپا مانده‌اند و تقریباً در هیچ نظام ارزیابی‌ای به حساب نمی‌آیند.
در برابر، مسیری که اروپا برگزید، «طلایی» بود: مقاله رایگان خوانده می‌شود، اما نویسنده یا نهادش هزینهٔ انتشار می‌پردازد. برای پژوهشگری در سائوپائولو این هزینه گاه چند برابر کمک‌هزینهٔ ماهانهٔ یک دانشجوی دکتری است. نتیجه آشکار است: دسترسی برای خواننده باز می‌شود و برای نویسنده بسته. و چون نظام ارزیابی دانشگاه‌های ما همچنان انتشار در مجله‌های نمایه‌شدهٔ شمال را پاداش می‌دهد، بودجهٔ عمومی پژوهش در جنوب به ترازنامهٔ چند ناشر بزرگ در شمال سرازیر می‌شود.
مسئلهٔ زبان در همین نقطه پنهان است. سای‌الو از آغاز مقاله‌های پرتغالی، اسپانیایی و انگلیسی را کنار هم منتشر کرد و دانش منطقه را به زبان خودش در دسترس گذاشت. فشار رتبه‌بندی‌ها امروز این چندزبانگی را می‌فرساید: مجله‌ها برای دیده شدن به انگلیسی روی می‌آورند و خوانندگان محلی را از دست می‌دهند. دسترسی بازی که زبان خواننده را نادیده بگیرد، فقط نیمی از وعده‌اش را عمل کرده است.
توصیه‌نامهٔ علم باز یونسکو در ۲۰۲۱ بر تنوع زبانی و زیرساخت‌های عمومی تأکید کرد. پرسش این است که چرا سیاست‌گذاران اروپایی پس از سال‌ها قراردادهای پرهزینه با ناشران، تازه به سراغ مدلی آمده‌اند که جنوب جهانی مدت‌ها پیش ساخته بود، و چرا در این کشف دیرهنگام کمتر نامی از سازندگانش برده می‌شود. درس آمریکای لاتین ساده است: دانش عمومی را باید زیرساخت عمومی منتشر کند، به زبان‌های کسانی که آن را می‌خوانند.
پرسش‌های بحث
- اگر مجله‌های الماسی در نظام‌های ارزیابی دیده نشوند، آیا می‌توانند در برابر مدل پرداخت نویسنده دوام بیاورند؟
- سیاست علم باز اروپا چه چیزی را باید مستقیماً از سای‌الو، ردالیک و آمه‌لیکا بیاموزد؟
- چگونه می‌توان مقاله‌ای را به چند زبان منتشر کرد بی‌آنکه یکی از آن‌ها نسخهٔ «اصلی» و بقیه حاشیه شوند؟
منابع
Bosman, Jeroen, et al. 2021. The OA Diamond Journals Study. Part 1: Findings. Science Europe and cOAlition S.
Packer, Abel L. 2009. 'The SciELO Open Access: A Gold Way from the South.' Canadian Journal of Higher Education 39 (3): 111–126.
UNESCO. 2021. UNESCO Recommendation on Open Science. Paris: UNESCO.