مشترکاتی که به زبان‌های بسیار سخن می‌گویند

در کوزکو، در خانه‌ای که شورای یک اجتماع روستایی اسنادش را در آن نگه می‌دارد، صندوقی هست پر از دفترهای زمین، عکس‌های کهنه و چند کیپو؛ ریسمان‌های گره‌خورده‌ای که روزگاری حساب گله‌ها و سهم آب را در خود داشتند. هیچ نظام فهرست‌نویسی رایجی جایی برای این صندوق ندارد. یا باید آن را «اشیای قوم‌نگارانه» نامید و به موزه سپرد، یا باید محتوایش را به اسپانیایی برگرداند تا در کاتالوگ بگنجد. هر دو راه به یک جا می‌رسد: دانش این اجتماع فقط وقتی دیده می‌شود که دیگر از آنِ خودش نیست.

سخن من این است که پرسش «دسترسی باز» را تا امروز از سوی نادرستی پرسیده‌ایم. پرسیده‌ایم چگونه دانش را به دست همه برسانیم، و کمتر پرسیده‌ایم چه کسی دربارهٔ شکل، زبان و قواعد گردش آن تصمیم می‌گیرد. الینور آستروم نشان داد که منابع مشترک ناگزیر به «تراژدی» نمی‌انجامند، به این شرط که بهره‌برندگان از یک منبع، قواعدش را هم خود بنویسند. دانش هم از این حکم بیرون نیست. مشترکاتی که قواعدش را دیگران نوشته‌اند مشترکات نیست، ویترین است.

کیپو به‌مثابه نظام اطلاعاتی

گری اورتن در پژوهش خود بر کیپوها نشان داده است که این ریسمان‌ها رمزگذاری‌ای کم‌وبیش دودویی داشتند: جهت گره، رنگ رشته و جای اتصال آن به ریسمان اصلی، هر کدام معنا می‌ساخت. کیپو متن به معنای اروپایی کلمه نبود، اما نظام اطلاعاتی بود؛ ساختار داشت، قاعده داشت و خوانندگان کارآزموده داشت. استعمار اسپانیا آن را از میان نبرد چون بی‌معنا بود؛ از میانش برد چون معنایش در دسترس کشیش و مأمور مالیات نبود. این درسی کهنه نیست. هر جا امروز دانشی فقط به این دلیل «ناخوانا» شمرده می‌شود که به زبان یا قالب مسلط نیامده، همان منطق کار می‌کند.

اینجاست که اندیشهٔ دانش ناوابسته به زبان برای من معنایی سیاسی پیدا می‌کند. اگر هویت یک قطعهٔ دانش به یک زبان گره نخورد، اگر متن کچوا اصل باشد و اسپانیایی و انگلیسی نمایش‌هایی از همان چیز، دیگر لازم نیست دانش یک اجتماع برای دیده شدن ترجمه شود و در ترجمه گم شود. ترجمه کنار اصل می‌نشیند، نه بر جای آن. و هر نمایش تازه، نشانی از آن دارد که از کجا آمده و چه کسی آن را پذیرفته است.

حکمرانی، نه فقط دسترسی

اصول «فِیر» برای داده‌های پژوهشی ارزشمند است: داده باید یافتنی، دسترس‌پذیر، هم‌کنش‌پذیر و بازاستفاده‌پذیر باشد. اما این اصول دربارهٔ قدرت چیزی نمی‌گویند. اصول «کِر»، که ائتلاف جهانی دادهٔ بومیان در سال ۲۰۱۹ صورت‌بندی کرد، همان پرسش غایب را پیش می‌کشد: سود جمعی، اختیار کنترل، مسئولیت و اخلاق. پیشنهاد من ساده است. هر زیرساخت دانش باید بتواند پاسخ دهد چه کسی اجازه داده این دانش اینجا باشد، اصلش به کدام زبان است، و چه کسی می‌تواند آن را پس بگیرد.

بوآونتورا دو سوزا سانتوس از «معرفت‌کُشی» سخن می‌گوید: نابودی شیوه‌های دانستن، نه فقط دانسته‌ها. زیرساخت‌های دیجیتال امروز می‌توانند همین کار را بی‌صدا و مؤدبانه انجام دهند، با فرم‌هایی که تنها یک زبان را می‌پذیرند و فیلدهایی که برای دانش شفاهی جایی ندارند. می‌توانند وارونه‌اش را هم انجام دهند. انتخاب میان این دو فنی نیست، سیاسی است، و هر روز در طراحی هر پایگاه داده‌ای انجام می‌شود، چه طراحانش بدانند و چه ندانند.

از این همایش سه درخواست مشخص دارم. نخست، کتابخانه‌ها و بایگانی‌هایی که مجموعه‌های بومی نگه می‌دارند، توصیف این مجموعه‌ها را همراه با اجتماعات صاحبشان بازنویسی کنند و این کار را طرحی حاشیه‌ای ندانند. دوم، هر سامانهٔ تازهٔ دانش از روز نخست زبان اصلی هر متن را ثبت کند و ترجمه را نمایشی از آن بداند، نه جانشینش. سوم، بودجه‌های پژوهشی اروپا که دربارهٔ جنوب جهانی خرج می‌شود، بخشی از اختیار تصمیم را به کسانی بسپارد که خود موضوع پژوهش‌اند. هیچ‌یک از این‌ها فناوری تازه نمی‌خواهد. اراده می‌خواهد.

پرسش‌های بحث

منابع

Ostrom, Elinor. 1990. Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action. Cambridge University Press.

Hess, Charlotte, and Elinor Ostrom, eds. 2007. Understanding Knowledge as a Commons: From Theory to Practice. MIT Press.

Urton, Gary. 2003. Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records. University of Texas Press.

Wilkinson, Mark D., et al. 2016. 'The FAIR Guiding Principles for scientific data management and stewardship.' Scientific Data 3: 160018.

Carroll, Stephanie Russo, et al. 2020. 'The CARE Principles for Indigenous Data Governance.' Data Science Journal 19 (1): 43.

Santos, Boaventura de Sousa. 2014. Epistemologies of the South: Justice against Epistemicide. Paradigm Publishers.