آموزش به زبان مادری
آنچه آموزش دوزبانهٔ موزامبیک می‌تواند به کلاس‌های اروپا بیاموزد
این رویداد بخشی از نمایش امکانات لرالینک برای برگزاری رویدادهای دانشی است. محتوای آن با دقت و بر پایهٔ منابع واقعی نوشته شده، اما همایش هنوز برگزار نشده است و شرکت‌کنندگانش، جز دبیر همایش، شخصیت‌هایی ساختگی‌اند.
با استقلال موزامبیک در ۱۹۷۵، پرتغالی زبان مدرسه و دولت شد، هرچند تنها اقلیت کوچکی آن را زبان نخست خود می‌دانستند. بیشتر کودکان زبان آموزش را برای نخستین بار در روز اول مدرسه می‌شنیدند. پیامدش سال‌ها حفظ کردن بی‌فهم، تکرار پایه و ترک تحصیل بود؛ کودک باید هم‌زمان هم زبانی بیگانه می‌آموخت و هم با همان زبان خواندن و حساب کردن را.
از ۱۹۹۳ تا ۱۹۹۷ طرحی آزمایشی در دو استان، کودکان را نخست به زبان خودشان باسواد کرد و پرتغالی را گام‌به‌گام به کلاس آورد. ارزیابی بیرونی این طرح، که کارول بنسون گزارشش را در ۲۰۰۰ منتشر کرد، از کلاس‌هایی خبر داد که در آن‌ها کودکان بیشتر سخن می‌گفتند، بیشتر می‌پرسیدند و با اعتمادبه‌نفس بیشتری می‌آموختند. از ۲۰۰۳ و با برنامهٔ درسی تازهٔ دورهٔ پایه، آموزش دوزبانه به مدرسهٔ عمومی راه یافت و به‌تدریج گسترش پیدا کرد.
اما گسترش با کمبودهایی همراه بود که فلیسیانو شیمبوتانه در ۲۰۱۱ دقیق ثبتشان کرده است: معلمانی که برای تدریس به زبان‌های محلی آموزش ندیده بودند، کتاب‌ها و واژه‌نامه‌هایی که یا نبودند یا دیر می‌رسیدند، و باور پایدار بسیاری از والدین که راه کار و پیشرفت از پرتغالی می‌گذرد. مدرسهٔ دوزبانه گاه مدرسهٔ درجه‌دوم دیده می‌شد؛ نه به سبب کیفیت آموزش، که به سبب منزلت زبانش.
آنا لوسیا تاوارش می‌گوید مسئله آموزشی نیست. اینکه کودک به زبانی که می‌فهمد بهتر می‌آموزد دیگر محل بحث نیست؛ یونسکو در ۲۰۱۶ همین را با شواهد گسترده تکرار کرد. مسئله اقتصاد سیاسی منزلت زبان‌هاست، و اروپا باید به آن نگاه کند. در هلند نیز زبان خانگی کودکان مهاجر بیشتر مانع دیده می‌شود تا سرمایه. درس موزامبیک این است که آموزش به زبان مادری تنها وقتی کامیاب می‌شود که دانش به آن زبان تولید، منتشر و ارج نهاده شود: کتاب درسی، واژه‌نامه، اصطلاحات علمی و کتابخانهٔ دیجیتال.
برای نظام‌های دانش، این یعنی یک درس باید یک موضوع واحد با بازنمایی‌های زبانی گوناگون باشد. درسی که به چانگانا نوشته شده نباید «نسخهٔ محلی» ضعیف یک اصل پرتغالی باشد. باید هم‌تراز آن باشد، با همان نشانی، همان ارجاع‌ها و همان حق بازبینی و بهبود.
پرسش‌های بحث
- چرا شواهد آموزشی به سود زبان مادری، در برابر منزلت زبان‌ها کم می‌آورند؟
- مدرسه‌های اروپایی از زبان‌های خانگی کودکان مهاجر چه بهره‌ای می‌توانند ببرند، اگر آن را مانع نبینند؟
- چه کسی باید هزینهٔ تولید دانش به زبان‌هایی را بپردازد که بازار نشر آن‌ها را سودآور نمی‌داند؟
منابع
Benson, Carolyn J. 2000. "The Primary Bilingual Education Experiment in Mozambique, 1993 to 1997." International Journal of Bilingual Education and Bilingualism 3 (3): 149–166.
Chimbutane, Feliciano. 2011. Rethinking Bilingual Education in Postcolonial Contexts. Bristol: Multilingual Matters.
UNESCO. 2016. If You Don't Understand, How Can You Learn? Global Education Monitoring Report, Policy Paper 24. Paris: UNESCO.