داوری باز به‌مثابه زیرساخت
نقدِ امضاشده و نسخه‌بندی‌شده، پیوسته به خود اثر
این رویداد بخشی از نمایش امکانات لرالینک برای برگزاری رویدادهای دانشی است. محتوای آن با دقت و بر پایهٔ منابع واقعی نوشته شده، اما همایش هنوز برگزار نشده است و شرکت‌کنندگانش، جز دبیر همایش، شخصیت‌هایی ساختگی‌اند.
داوری همتا در شکل رایجش یک رویداد است، نه یک شیء. نامه‌ای میان ویراستار و داور رد و بدل می‌شود، فایلی پیوست می‌شود، تصمیمی گرفته می‌شود، و بعد همه‌چیز در صندوق‌های ایمیل و سامانه‌های بستهٔ ناشران ناپدید می‌شود. خوانندهٔ مقالهٔ منتشرشده هرگز نمی‌داند چه ایرادهایی گرفته شد، نویسنده چه پاسخی داد، و کدام بخش از متن نتیجهٔ همین گفت‌وگوست. دانش‌پذیرترین بخش فرایند علمی، یعنی نقد، کمتر از همه ثبت می‌شود.
«داوری باز» راه حلی شناخته‌شده است، ولی تعریف یکسانی ندارد. تونی راس‌هلاور در ۲۰۱۷ بیش از صد تعریف از آن را بررسی کرد و نشان داد که این اصطلاح ترکیب‌های گوناگونی از هفت ویژگی را می‌پوشاند: آشکار بودن هویت داور و نویسنده، انتشار گزارش‌های داوری، مشارکت باز، گفت‌وگوی مستقیم، انتشار نسخهٔ پیش از داوری، امکان نقد پس از انتشار، و سکوهای باز. این تنوع ضعف نیست. نشان می‌دهد داوری باز یک قاعده نیست؛ مجموعه‌ای از تصمیم‌های طراحی است.
مجلهٔ «ای‌لایف» در ۲۰۲۳ یکی از جسورانه‌ترین این تصمیم‌ها را گرفت. مایکل آیزن و همکارانش در ۲۰۲۲ مدلی را شرح دادند که در آن مجله پس از داوری دیگر مقاله را نمی‌پذیرد یا رد نمی‌کند؛ نسخهٔ داوری‌شده را همراه گزارش‌های داوری و ارزیابی کوتاه ویراستاران منتشر می‌کند و تصمیم دربارهٔ ارزش کار را به خوانندگان و جامعهٔ علمی وامی‌گذارد. داوری از دروازه‌بانی به گفت‌وگوی عمومی بدل شد. بحث‌برانگیز بود و هست، ولی ثابت کرد که این کار شدنی است.
استدلال من این است که داوری باز پیش از آنکه سیاست ویراستاری باشد، مسئلهٔ زیرساخت است. نقد باید شیئی مستقل باشد: شناسه داشته باشد، به نسخهٔ معینی از اثر وصل شود، نام نویسنده‌اش را داشته باشد، پاسخ نویسندهٔ اثر را در کنار خود نگه دارد، و بتوان آن را مثل هر متن دیگر ترجمه کرد. پیوندی که نقد را به نسخه وصل می‌کند حیاتی است: بدون آن، نقدی بر نسخهٔ نخست ممکن است بی‌جا به نسخهٔ اصلاح‌شده نسبت داده شود. و این زیرساخت باید متن‌باز و با حکمرانی جامعهٔ علمی باشد، نه ملک ناشرانی که سودشان از بسته نگه داشتن است.
در چارچوب دانش ناوابسته به زبان این ساختار نامی دارد: متن اصلی اثر بدنه‌ای پایدار و نسخه‌بندی‌شده است، و داوری‌ها، پاسخ‌ها، ترجمه‌ها و ارجاع‌ها مداری زنده در پیرامون آن. نقد در مدار می‌ماند و تاریخ دارد؛ بدنه فقط با تصمیم انسانی و در نسخه‌ای تازه تغییر می‌کند. این همان چیزی است که داوری باز به آن نیاز دارد.
پرسش‌های بحث
- چه کسی باید زیرساخت مشترک داوری باز را نگه دارد و هزینه‌اش را بپردازد؟
- آیا انتشار عمومی نقد، داوران را محافظه‌کارتر و مؤدب‌تر از حد لازم نمی‌کند؟
- نقدی که به زبانی جز زبان اثر نوشته شده، چگونه باید در کنار اثر نگه داشته شود؟
منابع
Ross-Hellauer, Tony. 2017. “What Is Open Peer Review? A Systematic Review.” F1000Research 6: 588.
Eisen, Michael B., et al. 2022. “Peer Review without Gatekeeping.” eLife 11: e83889.