چندزبانگی به‌مثابه بازار
منزلت، فرانکوفونی و اقتصاد زبان‌های «به‌دردبخور»
این رویداد بخشی از نمایش امکانات لرالینک برای برگزاری رویدادهای دانشی است. محتوای آن با دقت و بر پایهٔ منابع واقعی نوشته شده، اما همایش هنوز برگزار نشده است و شرکت‌کنندگانش، جز دبیر همایش، شخصیت‌هایی ساختگی‌اند.
شورای اروپایی در نشست بارسلون در ۲۰۰۲ هدفی گذاشت که از آن پس در هر سند آموزشی اتحادیه تکرار شده است: هر شهروند، زبان مادری به‌اضافهٔ دو زبان دیگر. هدفی سخاوتمندانه به نظر می‌رسد، تا وقتی بپرسیم کدام دو زبان. در عمل، این دو زبان تقریباً همیشه انگلیسی و یکی از چند زبان بزرگ اروپایی است. چندزبانگی‌ای که اروپا تشویق می‌کند، چندزبانگیِ زبان‌های پرمنزلت است.
بوردیو این وضع را «بازار زبانی» نامید: جایی که هر شیوهٔ سخن گفتن ارزشی دارد و این ارزش را نه خود زبان، بلکه قدرت کسانی که به آن سخن می‌گویند تعیین می‌کند. دو سواان (۲۰۰۱) نشان داد که زبان‌های جهان نظامی سلسله‌مراتبی می‌سازند، با یک زبان «فرامرکزی» در رأس، چند زبان «ابرمرکزی» زیر آن، و هزاران زبان پیرامونی که گویشورانشان برای رسیدن به بالا باید زبان دیگری بیاموزند، اما هیچ‌کس از بالا برای رسیدن به آن‌ها زبانشان را یاد نمی‌گیرد.
فرانکوفونی، که از ۱۹۷۰ نهاد خود را دارد، معمولاً در برابر سلطهٔ انگلیسی به عنوان صدای تنوع زبانی معرفی می‌شود. اما از داکار تا کینشاسا، فرانسوی هنوز زبان مدرسه، دادگاه و دانشگاه است، در حالی که بیشتر مردم در خانه و بازار به وُلُف، لینگالا یا ده‌ها زبان دیگر سخن می‌گویند. دفاع از فرانسوی در برابر انگلیسی، برای این مردم دفاع از تنوع نیست؛ دفاع از یک زبان استعماری در برابر زبان استعماری دیگر است. هلر و دوشن (۲۰۱۲) نشان داده‌اند که در سرمایه‌داری متأخر، زبان هم کالاست و هم نشان هویت، و این دو نقش اغلب با هم در تنش‌اند.
من از بلژیک می‌آیم، کشوری که دعوای زبانی‌اش دولت را چند بار تا مرز فروپاشی برده است، و می‌دانم سیاست زبانی را نمی‌توان به معادلهٔ «یک زبان به‌دردبخور بیاموز» تقلیل داد. پرسش واقعی این است که یک زیرساخت دانش چگونه می‌تواند ارزش یک متن را از منزلت زبانش جدا کند. اگر نوشته‌ای به وُلُف همان‌قدر یافتنی، ارجاع‌پذیر و ماندگار باشد که نوشته‌ای به فرانسوی، بازار زبانی دست‌کم یکی از اهرم‌هایش را از دست می‌دهد.
پرسش‌های بحث
- آیا هدف «زبان مادری به‌اضافهٔ دو زبان» را می‌توان طوری بازنوشت که زبان‌های پیرامونی را هم به حساب آورد؟
- فرانکوفونی در آفریقا چه نسبتی با تنوع زبانی دارد: حامی آن است یا مانع آن؟
- زیرساخت دانش چگونه می‌تواند منزلت یک زبان را از ارزش متنی که به آن نوشته شده جدا کند؟
منابع
Bourdieu, Pierre. 1991. Language and Symbolic Power. Edited by John B. Thompson. Cambridge: Polity Press.
De Swaan, Abram. 2001. Words of the World: The Global Language System. Cambridge: Polity Press.
Heller, Monica, and Alexandre Duchêne, eds. 2012. Language in Late Capitalism: Pride and Profit. New York: Routledge.
Barcelona European Council, 15 and 16 March 2002. Presidency Conclusions.