رسمی، هم‌رسمی، نامرئی
سلسله‌مراتب زبان‌های اروپا از مقررهٔ شمارهٔ ۱ تا درخواست کاتالان
این رویداد بخشی از نمایش امکانات لرالینک برای برگزاری رویدادهای دانشی است. محتوای آن با دقت و بر پایهٔ منابع واقعی نوشته شده، اما همایش هنوز برگزار نشده است و شرکت‌کنندگانش، جز دبیر همایش، شخصیت‌هایی ساختگی‌اند.
اتحادیهٔ اروپا خود را قهرمان چندزبانگی معرفی می‌کند و بیست‌وچهار زبان رسمی‌اش را گواه این ادعا می‌آورد. اما این فهرست از دلِ اصلی بیرون آمده که در ۱۵ آوریل ۱۹۵۸، در مقررهٔ شمارهٔ ۱ جامعهٔ اقتصادی اروپا، نوشته شد: زبان رسمی اتحادیه، زبان رسمی دولت‌های عضو است. یعنی چندزبانگی اروپایی از روز نخست چندزبانگیِ دولت‌ها بوده است، نه مردم. زبانی که دولتی پشتش نباشد، در این نظام جایی ندارد، هر قدر هم گویشور داشته باشد.
کاتالان روشن‌ترین نمونه است. بیش از گویشوران چند زبان رسمی اتحادیه، مانند مالتی یا استونیایی، به آن سخن می‌گویند؛ دانشگاه، نشر، رسانه و ادبیاتی زنده دارد؛ و در اسپانیا زبان هم‌رسمیِ چند منطقه است. با این همه، وقتی دولت اسپانیا در ۱۷ اوت ۲۰۲۳ خواست کاتالان، باسکی و گالیسیایی زبان رسمی اتحادیه شوند، شورای امور عمومی در سپتامبر همان سال تصمیم را به تعویق انداخت و پرونده هنوز باز است. تغییر نظام زبانی به رأی همهٔ دولت‌های عضو نیاز دارد و هر کدام می‌توانند آن را متوقف کنند.
پایین‌تر از کاتالان، زبان‌هایی هستند که حتی در کشور خودشان هم رسمی نیستند. منشور اروپایی زبان‌های منطقه‌ای یا اقلیت، که شورای اروپا در ۱۹۹۲ تصویب کرد، ابزاری برای این زبان‌ها بود، اما چند کشور بزرگ، از جمله فرانسه، هرگز آن را تصویب نکردند. و پایین‌تر از همه، زبان‌های مهاجران‌اند: عربی، ترکی، فارسی، تامازیغت، که میلیون‌ها اروپایی به آن‌ها سخن می‌گویند و در هیچ سندی از نظام زبانی اتحادیه نامی از آن‌ها نیست.
این سلسله‌مراتب در دانش هم بازتولید می‌شود. برنامه‌های پژوهشی، پایگاه‌های داده و ابزارهای ترجمهٔ ماشینی اروپایی برای زبان‌های رسمی ساخته می‌شوند و باقی را «خارج از دامنه» می‌شمارند. استدلال من این است که اروپا تا وقتی رسمیت زبان را از حق زبانی جدا نکند، چندزبانگی‌اش تنها شکلی سازمان‌یافته از تک‌زبانگی دولت‌ها خواهد بود. فیلیپسون (۲۰۰۳) هشدار داده بود که در غیاب سیاستی فعال، این نظام به سوی انگلیسیِ تنها می‌لغزد؛ آنچه امروز می‌بینیم، تأیید همان هشدار است.
پرسش‌های بحث
- آیا ممکن است اتحادیه به زبانی حقوقی بدهد که هیچ دولت عضوی آن را زبان رسمی سراسری خود نمی‌داند؟
- قاعدهٔ رأی همگانی برای تغییر نظام زبانی از چه کسی محافظت می‌کند و چه کسی را بیرون می‌گذارد؟
- زیرساخت‌های پژوهشی اروپا چگونه می‌توانند زبان‌های مهاجران را در دامنهٔ کار خود بگنجانند؟
منابع
Council of the European Economic Community. 1958. Regulation No 1 determining the languages to be used by the European Economic Community. OJ 17, 6.10.1958, p. 385.
Council of Europe. 1992. European Charter for Regional or Minority Languages. European Treaty Series No. 148.
Euronews. 2023. "Member states snub Pedro Sánchez's plan to turn Catalan, Galician and Basque into EU languages." 19 September 2023.
Phillipson, Robert. 2003. English-Only Europe? Challenging Language Policy. London: Routledge.