سه خط، یک زبان
فارسی در ایران، افغانستان و تاجیکستان، و امکان یک فضای مشترک دانش
این رویداد بخشی از نمایش امکانات لرالینک برای برگزاری رویدادهای دانشی است. محتوای آن با دقت و بر پایهٔ منابع واقعی نوشته شده، اما همایش هنوز برگزار نشده است و شرکت‌کنندگانش، جز دبیر همایش، شخصیت‌هایی ساختگی‌اند.
دانشجوی دوشنبه‌ای که حافظ را دوست دارد، اغلب نمی‌تواند دیوان را در نسخه‌ای بخواند که در کابل یا تهران چاپ شده است. تاجیکی از ۱۹۴۰ با سیریلیک نوشته می‌شود، پس از دوره‌ای کوتاه با خط لاتین و قرن‌ها با همان خطی که امروز در ایران و افغانستان به کار می‌رود. زبان نوشتار رسمی این سه کشور هنوز آن‌قدر به هم نزدیک است که یک متن علمی، با اندکی تفاوت در واژگان، برای هر سه قابل فهم است. آنچه این خوانندگان را از هم جدا می‌کند خط است، نه زبان.
نتیجهٔ این جدایی سه بازار کتاب، سه سنت اصطلاح‌سازی و سه بایگانی است که کمتر به هم سر می‌زنند. کتابی دربارهٔ تاریخ علم که در تهران ترجمه می‌شود، در دوشنبه دوباره ترجمه می‌شود، این بار از روسی. پژوهشگر تاجیک برای خواندن نوشته‌های همکار افغانش باید یا خط عربی‌ـ‌فارسی بیاموزد یا منتظر بماند تا متن به انگلیسی برسد. زبانی که ده‌ها میلیون نفر به آن سخن می‌گویند، در فضای دیجیتال به سه جزیرهٔ کوچک‌تر تقسیم شده است.
نویسه‌گردانی خودکار میان سیریلیک تاجیکی و خط فارسی وجود دارد، اما بیشتر به عنوان ابزاری جانبی دیده می‌شود. پیشنهاد من این است که آن را در قلب زیرساخت دانش بگذاریم. نویسه‌گردانی ترجمه نیست؛ همان متن است با شکلی دیگر. اگر هر اثر یک شناسه داشته باشد و نسخه‌های خطی‌اش نمایش‌های آن شناسه باشند، کتابخانه‌ای مشترک ممکن می‌شود که خواننده در آن خط خودش را انتخاب کند. آنچه می‌ماند تفاوت‌های واقعی واژگان است، و این‌ها را باید یادداشت کرد، نه پاک.
این کار سیاسی هم هست. سه دولت هر کدام روایت خود را از «زبان ملی» دارند: فارسی، دری، تاجیکی. من از یکی کردن نام‌ها دفاع نمی‌کنم؛ از این دفاع می‌کنم که دانش در مرز خط متوقف نشود. فضای مشترک دانش فارسی را دولت‌ها نخواهند ساخت. آن را کتابداران، ناشران مستقل و پژوهشگرانی می‌سازند که تصمیم بگیرند آثارشان را طوری منتشر کنند که از هر سه خط خوانده شود.
پرسش‌های بحث
- چه چیزی در نویسه‌گردانی میان سیریلیک تاجیکی و خط فارسی از دست می‌رود و چگونه می‌توان آن را آشکار نگه داشت؟
- آیا کتابخانه‌ای مشترک برای فارسی‌زبانان سه کشور بدون توافق دولت‌ها ممکن است؟
- تفاوت‌های واقعی واژگان علمی را چگونه باید ثبت کرد تا یکی‌سازی اجباری رخ ندهد؟
منابع
Perry, John R. 2005. A Tajik Persian Reference Grammar. Leiden: Brill.
Spooner, Brian, and William L. Hanaway, eds. 2012. Literacy in the Persianate World: Writing and the Social Order. Philadelphia: University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology.
Green, Nile, ed. 2019. The Persianate World: The Frontiers of a Eurasian Lingua Franca. Oakland: University of California Press.