فارسیِ علمی، نه فارسیِ آشپزخانه
واژه‌سازی فرهنگستانی، کاربرد واقعی، و سیاستی که فارسی را «زبان میراث» می‌خواند
این رویداد بخشی از نمایش امکانات لرالینک برای برگزاری رویدادهای دانشی است. محتوای آن با دقت و بر پایهٔ منابع واقعی نوشته شده، اما همایش هنوز برگزار نشده است و شرکت‌کنندگانش، جز دبیر همایش، شخصیت‌هایی ساختگی‌اند.
ابن‌سینا دانشنامهٔ علایی را به فارسی نوشت و بیرونی التفهیم را هم به فارسی و هم به عربی. هزار سال پیش، فارسی زبانی بود که می‌شد با آن منطق، نجوم و طب آموخت. امروز پژوهشگر ایرانی، چه در شیراز باشد چه در اوترخت، مهم‌ترین یافته‌اش را به انگلیسی منتشر می‌کند و فارسی را برای خلاصه‌ای کوتاه، گزارشی خبری یا گفت‌وگوی خانه نگه می‌دارد. این سخنرانی می‌پرسد این جابه‌جایی چگونه رخ داد و چه کسانی از آن سود می‌برند.
پاسخ رسمی در ایران، از نخستین فرهنگستان در ۱۳۱۴ تا امروز، واژه‌سازی بوده است. پری (۱۹۸۵) نشان داده که اصلاح زبان در ایران، برخلاف ترکیه، بیشتر کار نهادی از بالا بود تا جنبشی از پایین. فرهنگستان امروز هزاران واژه تصویب می‌کند، اما بخش بزرگی از آن‌ها هرگز وارد مقاله، کلاس و آزمایشگاه نمی‌شود. مشکل کمبود واژه نیست. مشکل این است که نظام ارزیابی دانشگاه، از ارتقای استادان تا رتبه‌بندی‌ها، به مقالهٔ فارسی تقریباً هیچ وزنی نمی‌دهد. واژه‌ای که کسی در آن ننویسد، واژهٔ علمی نمی‌شود.
بیرون از ایران وضع از این هم سرراست‌تر است. در بیشتر کشورهای اروپایی، فارسی در مدرسه یا اصلاً جایی ندارد، یا در کلاس‌های آخر هفته به نام «زبان میراث» برای فرزندان مهاجران تدریس می‌شود. در دانشگاه هم فارسی موضوع مطالعه است، نه زبان مطالعه: درباره‌اش در «مطالعات منطقه‌ای» تحقیق می‌کنند، اما کسی انتظار ندارد پایان‌نامه‌ای در فیزیک یا حقوق به فارسی نوشته شود. فارسی‌زبانی که در اروپا درس می‌خواند، می‌آموزد که زبان مادری‌اش برای احساس است و زبان دیگر برای فکر.
استدلال من این است که این تقسیم‌کار طبیعی نیست؛ حاصل سیاست است، هم سیاست زبانی و هم سیاست نشر. و راه بیرون رفتن از آن نه سره‌نویسی است و نه دعوای فارسی با انگلیسی. راه این است که مقالهٔ فارسی و مقالهٔ انگلیسی دو نمایش برابر از یک اثر باشند، با یک شناسه، یک سابقهٔ داوری و یک اعتبار. اگر دانشی که به فارسی نوشته می‌شود همان‌قدر دیده شود و ارجاع بگیرد که نسخهٔ انگلیسی‌اش، پژوهشگر دلیلی ندارد زبانش را کنار بگذارد.
پرسش‌های بحث
- آیا نهادهای ارزیابی پژوهش، در ایران و اروپا، حاضرند اثری را که نخست به فارسی منتشر شده با همان وزن نسخهٔ انگلیسی بسنجند؟
- واژه‌سازی فرهنگستانی تا چه اندازه پاسخ مسئلهٔ زبان علم است و تا چه اندازه جایگزینی برای حل نکردن آن؟
- مدرسه‌های اروپایی چگونه می‌توانند فارسی را زبان یادگیری بدانند، نه فقط زبان خاطره؟
منابع
Perry, John R. 1985. "Language Reform in Turkey and Iran." International Journal of Middle East Studies 17 (3): 295–311.
Spolsky, Bernard. 2004. Language Policy. Cambridge: Cambridge University Press.
Green, Nile, ed. 2019. The Persianate World: The Frontiers of a Eurasian Lingua Franca. Oakland: University of California Press.