صدای آیمارا، از آنِ چه کسی؟

آیمارا زبان میلیون‌ها نفر در بولیوی، پرو و شیلی است و قانون اساسی ۲۰۰۹ بولیوی آن را در کنار ده‌ها زبان بومی دیگر زبان رسمی شناخته است. اما رسمیت روی کاغذ به ابزار نمی‌رسد: درمانگاه روستایی، رادیوی محلی و دفتر ثبت احوال هنوز به اسپانیایی کار می‌کنند. این پروژه از دو سال پیش، در چند جامعهٔ کرانهٔ دریاچهٔ تیتیکاکا و شهر ال‌آلتو، رابط گفتاری ساده‌ای برای پیام‌های بهداشتی و برنامه‌های رادیویی می‌سازد که بفهمد و به آیمارا جواب بدهد.

دشوارترین بخش کار فنی نبود. برای آموزش هر سامانهٔ گفتاری صدها ساعت صدا لازم است، و صدای یک ریش‌سفید که قصهٔ کشت سیب‌زمینی را می‌گوید «داده» نیست؛ دانشی است که صاحب دارد. پیش از ضبط، مجمع هر جامعه دربارهٔ چند چیز تصمیم گرفت: چه چیزی ضبط شود، صداها کجا بمانند، چه کسی حق استفاده داشته باشد و اگر روزی شرکتی خواست مدل را بخرد، جواب چه باشد. اصول «کِر» برای حکمرانی بومی بر داده، که کارول و همکاران در ۲۰۲۰ صورت‌بندی کرده‌اند، چارچوب این گفت‌وگو بود.

نتیجه با هنجار رایج «دادهٔ باز» در تعارض است. پیکرهٔ ما باز نیست، اما پنهان هم نیست: هر کس بخواهد از آن استفاده کند، از مجمع اجازه می‌گیرد و می‌گوید سود کارش به کجا برمی‌گردد. برد (۲۰۲۰) نشان داده که فناوری زبان برای جامعه‌های بومی اغلب همان منطق استخراجی را تکرار می‌کند که زبان‌ها را به خطر انداخته است. ما کوشیدیم این منطق را از همان روز اول کنار بگذاریم.

یافته‌ها

منابع

Carroll, Stephanie Russo, et al. 2020. "The CARE Principles for Indigenous Data Governance." Data Science Journal 19 (1): 43.

Bird, Steven. 2020. "Decolonising Speech and Language Technology." Proceedings of the 28th International Conference on Computational Linguistics (COLING 2020), 3504–3519.

Constitución Política del Estado Plurinacional de Bolivia. 2009. Article 5.