فراداده از آنِ کیست؟
حاکمیت دادهٔ بومی در برابر گشودگی بی‌قید و شرط
این رویداد بخشی از نمایش امکانات لرالینک برای برگزاری رویدادهای دانشی است. محتوای آن با دقت و بر پایهٔ منابع واقعی نوشته شده، اما همایش هنوز برگزار نشده است و شرکت‌کنندگانش، جز دبیر همایش، شخصیت‌هایی ساختگی‌اند.
در بایگانی‌های ملی آمریکای لاتین هزاران ساعت ضبط صوتی از سرودها و روایت‌های مردمان بومی نگهداری می‌شود که مردم‌نگاران در سدهٔ بیستم گرد آورده‌اند. بسیاری از این ضبط‌ها اکنون دیجیتال شده‌اند و هر کسی در هر جای جهان می‌تواند آن‌ها را بشنود. برای جنبش دسترسی باز این پیروزی است. برای برخی از جامعه‌هایی که آن سرودها از آن آمده‌اند، زخمی تازه است: سرودی که فقط در آیینی معین و برای شنوندگانی معین خوانده می‌شد، حالا با یک پیوند در دسترس همه است.
اصول «فِیر» در سال ۲۰۱۶ گفتند داده باید یافتنی، دسترس‌پذیر، هم‌کنش‌پذیر و بازکاربردپذیر باشد. این اصول دربارهٔ داده‌اند، نه دربارهٔ مردم. در سال ۲۰۲۰ استفانی راسو کارول و همکارانش اصول «کِر» را پیش کشیدند: سود جمعی، اختیار کنترل، مسئولیت و اخلاق. پیام این اصول ساده است: گشودگی تصمیم است، نه پیش‌فرض. و این تصمیم با کسانی است که دانش از آنِ آن‌هاست.
لیندا توهیوای اسمیت در «روش‌شناسی‌های استعمارزدا» (۱۹۹۹) نوشت که واژهٔ «پژوهش» در زبان مردمان بومی یکی از آلوده‌ترین واژه‌هاست. دلیلش روشن است: پژوهش بارها یعنی برداشتن دانش و بردنش به جایی که صاحبانش به آن دسترسی نداشتند. اگر امروز همان دانش را بی‌اجازه به همه بازگردانیم، چرخهٔ برداشت را کامل کرده‌ایم، نه شکسته‌ایم.
پرسش من دربارهٔ فراداده است. حتی وقتی ضبطی بسته می‌ماند، توصیفش معمولاً باز است و به زبان بایگانی نوشته شده: اسپانیایی، با مقوله‌هایی که مردم‌نگار برگزیده است. برچسب‌های «دانش سنتی» که سازمان «لوکال کانتکستس» پیشنهاد کرده، راهی برای بازگرداندن صدای جامعه به همین لایه‌اند: جامعه می‌تواند بگوید این اثر فقط برای زنان است، فقط در فصل معینی شنیده می‌شود، یا پیش از استفاده باید با آن مشورت کرد.
پیشنهاد من این است که در زیرساخت‌های دانش، دسترسی به جای یک کلید روشن و خاموش، سیاستی باشد که نام دارد و صاحب دارد: چه کسانی، به چه نقشی، به چه بخشی. توصیف به زبان جامعه، رکورد اصلی باشد و توصیف بایگانی یکی از ترجمه‌های آن. و هیچ مدل زبانی‌ای اثری را که جامعه بسته نگه داشته نخواند. حاکمیت داده بی‌این جزئیات فنی شعاری بیش نیست.
پرسش‌های بحث
- آیا میان آرمان دسترسی باز و حاکمیت دادهٔ بومی تعارضی بنیادین هست یا فقط تعارضی در طراحی؟
- چه کسی از سوی یک جامعه دربارهٔ دسترسی تصمیم می‌گیرد و این تصمیم چگونه ثبت می‌شود؟
- آیا توصیفِ یک اثر هم باید مانند خود اثر محدودیت دسترسی داشته باشد؟
منابع
Carroll, Stephanie Russo, et al. 2020. “The CARE Principles for Indigenous Data Governance.” Data Science Journal 19: 43.
Wilkinson, Mark D., et al. 2016. “The FAIR Guiding Principles for Scientific Data Management and Stewardship.” Scientific Data 3: 160018.
Smith, Linda Tuhiwai. 1999. Decolonizing Methodologies: Research and Indigenous Peoples. London: Zed Books.
Kukutai, Tahu, and John Taylor, eds. 2016. Indigenous Data Sovereignty: Toward an Agenda. Canberra: ANU Press.
Local Contexts. Traditional Knowledge (TK) Labels.