بدنه و مدار
معماری‌ای برای دانشی که از زبانش بیشتر می‌ماند
این رویداد بخشی از نمایش امکانات لرالینک برای برگزاری رویدادهای دانشی است. محتوای آن با دقت و بر پایهٔ منابع واقعی نوشته شده، اما همایش هنوز برگزار نشده است و شرکت‌کنندگانش، جز دبیر همایش، شخصیت‌هایی ساختگی‌اند.
کتابداران از سال ۱۹۹۸ پاسخی به مسئلهٔ ترجمه داشته‌اند که نرم‌افزارهای ما هنوز آن را جدی نگرفته‌اند. مدل «الزامات کارکردی رکوردهای کتابشناختی» میان «اثر»، «بیان»، «نمود» و «نسخه» تمایز می‌گذارد. ترجمه بیانی تازه از همان اثر است، نه اثری دیگر. با این حال، تقریباً هر نظام مدیریت محتوایی که امروز به کار می‌بریم ترجمه را صفحه‌ای جدا می‌سازد. دو صفحه از همان روز اول از هم دور می‌شوند و هیچ ساختاری نمی‌گوید که هنوز دربارهٔ یک چیزند.
در این سخنرانی معماری‌ای را شرح می‌دهم که برای حل همین مسئله ساخته‌ایم و از خطاهایش هم می‌گویم. هر قطعهٔ دانش هویتی پایدار دارد. بدنهٔ آن، یعنی متن یا تصویر یا داده‌ای که اثر را می‌سازد، نسخه‌دار است و فقط با نسخهٔ تازه تغییر می‌کند. ترجمه به نسخهٔ معینی از بدنه بسته است. اگر بدنه عوض شود، ترجمه بی‌صدا از اصل جدا نمی‌شود، بلکه نشان می‌دهد که کهنه شده و مترجمش باخبر می‌شود. هر بخش از متن کلیدی دارد که در همهٔ زبان‌ها یکی است؛ پس می‌توان گفت این جملهٔ فارسی دقیقاً با کدام جملهٔ انگلیسی متناظر است.
پیرامون بدنه مداری زنده می‌چرخد: ترجمه‌ها، ارجاع‌ها، نقدها، حاشیه‌نویسی‌ها و تاریخچهٔ انتشار. مدار می‌تواند هر روز رشد کند، بی‌آنکه بدنه را دست بزند. این تمایز همان چیزی است که داوری را ممکن می‌کند: می‌دانیم نقد به کدام نسخه نوشته شده است و می‌دانیم متن منتشرشده پنهانی عوض نمی‌شود. تد نلسون در «ماشین‌های ادبی» (۱۹۸۱) از «درج بی‌رونوشت» سخن می‌گفت: یک متن را در جاهای بسیار بیاوریم بی‌آنکه نسخه‌ای تازه بسازیم. ما همین ایده را «جایگذاری» نامیده‌ایم: یک قطعه می‌تواند در یک کتاب، یک دوره و یک همایش حاضر باشد و همچنان یک قطعه بماند.
از خطاها هم بگویم. نسخه‌های نخست ما برای هر زبان قطعه‌ای جدا می‌ساختند و در عمل همان مشکل نظام‌های قدیمی را تکرار می‌کردند. در همکاری هم‌زمان، نخست به سمت ساختارهای داده‌ای رفتیم که ادغام خودکار را ممکن می‌کنند. اما در متنی که هر جمله‌اش ادعایی است، ادغام خودکار گاهی ادعایی را می‌سازد که هیچ‌کس ننوشته است. سرانجام قاعده‌ای ساده‌تر برگزیدیم: هر بخش از متن در هر لحظه فقط یک ویراستار دارد. درس دیگر این بود که زبان رابط کاربری و زبان محتوا باید دو نظام جدا باشند؛ کسی که با رابط فارسی کار می‌کند ممکن است متنی عربی را ویرایش کند و هیچ‌یک نباید دیگری را جابه‌جا کند.
این معماری مسئلهٔ عدالت زبانی را حل نمی‌کند. فقط امکانی می‌سازد که بدون آن، عدالت زبانی در عمل ناممکن است: اینکه متن فارسی و متن انگلیسی هم‌شأن باشند، به هم بسته بمانند و هر یک نویسنده و تاریخچهٔ خود را داشته باشد.
پرسش‌های بحث
- آیا مرز میان بدنهٔ پایدار و مدار زنده در همهٔ گونه‌های دانش، از شعر تا داده، معنا دارد؟
- وقتی اصل تغییر می‌کند، تصمیم دربارهٔ ترجمهٔ کهنه با کیست: مترجم، نویسنده یا خواننده؟
- سادگی قاعدهٔ «یک بخش، یک ویراستار» به چه بهایی برای همکاری تمام می‌شود؟
منابع
IFLA Study Group on the Functional Requirements for Bibliographic Records. 1998. Functional Requirements for Bibliographic Records: Final Report. Munich: K. G. Saur.
Nelson, Theodor Holm. 1981. Literary Machines. Swarthmore, PA: Mindful Press.
Kleppmann, Martin, Adam Wiggins, Peter van Hardenberg, and Mark McGranaghan. 2019. “Local-First Software: You Own Your Data, in Spite of the Cloud.” In Proceedings of the 2019 ACM SIGPLAN International Symposium on New Ideas, New Paradigms, and Reflections on Programming and Software (Onward! 2019), 154–178.
Shapiro, Marc, Nuno Preguiça, Carlos Baquero, and Marek Zawirski. 2011. “Conflict-Free Replicated Data Types.” In Stabilization, Safety, and Security of Distributed Systems (SSS 2011), Lecture Notes in Computer Science 6976, 386–400. Berlin: Springer.