دستور زبانِ «چه کسی می‌داند»

انگوگی وا تیونگو در «استعمارزدایی از ذهن» (۱۹۸۶) از مدرسه‌ای در کنیا می‌گوید که در آن اگر شاگردی را در حال گیکویو حرف زدن می‌گرفتند، تنبیهش می‌کردند یا لوحی فلزی به گردنش می‌آویختند با نوشته‌هایی چون «من احمقم». همان کتاب وداع او با انگلیسی به‌عنوان زبان نوشتن بود. چند سال پیش‌تر، در زندان کامیتی، نخستین رمانش به گیکویو را روی کاغذ توالت نوشته بود. این روایت را معمولاً داستانی دربارهٔ استعمار می‌خوانیم. من می‌خواهم آن را داستانی دربارهٔ دانش بخوانم: درسِ آن لوح فلزی این بود که چه زبانی حق دارد دانستن را حمل کند.

پرسش من امروز این است که آیا آن لوح واقعاً از گردن ما برداشته شده یا فقط شکلش عوض شده است. لوح امروز فلزی نیست. نمایه‌ای است که مقالهٔ سواحیلی را نمی‌بیند، فرم درخواست بودجه‌ای است که فقط به انگلیسی پر می‌شود، و مدل زبانی‌ای است که دربارهٔ کشاورزی در دامنه‌های کوه کنیا روان سخن می‌گوید چون کسانی دیگر به انگلیسی دربارهٔ آن نوشته‌اند، نه کشاورزانی که آن دامنه‌ها را می‌شناسند.

از شنونده تا بایگانی

میراندا فریکر (۲۰۰۷) به ما دو مفهوم داد که امروز بی‌آن‌ها نمی‌توان دربارهٔ دانش اندیشید. بی‌عدالتی گواهی‌محور آن است که شنونده از سر پیش‌داوری، گفتهٔ گوینده را کم‌اعتبارتر از آنچه هست بشمارد. بی‌عدالتی هرمنوتیکی آن است که تجربهٔ گروهی در منابع مشترک فهم اصلاً واژه‌ای نیابد. کریستی داتسون (۲۰۱۱) نشان داد که این خاموش‌سازی شکل‌های دیگری هم دارد: گوینده‌ای که چون می‌داند شنیده نمی‌شود، از پیش گفته‌اش را کوتاه می‌کند یا اصلاً نمی‌گوید.

در هر دو صورت‌بندی، مکان بی‌عدالتی رابطهٔ میان دو انسان است: یکی می‌گوید و دیگری می‌شنود. اما بیشتر دانشی که امروز گردش می‌کند از شنونده‌ای انسانی نمی‌گذرد. از پایگاه‌های استناد، فهرست‌های کتابخانه، موتورهای جست‌وجو و داده‌های آموزشی مدل‌ها می‌گذرد. پیشنهاد من این است که بی‌عدالتی معرفتی را ویژگیِ این زیرساخت‌ها هم بدانیم، نه فقط ویژگیِ داوری افراد. پیش‌داوری می‌تواند در طرح یک پایگاه داده نشسته باشد، بی‌آنکه کسی در لحظه آن را اعمال کند.

زبان ثبت و زبان گزارش

میان دو گونه زبان تمایز می‌گذارم. زبان ثبت زبانی است که دانش در آن نمایه می‌شود، به آن استناد می‌شود، شمرده می‌شود و در ارتقای شغلی به حساب می‌آید. زبان گزارش زبانی است که دانش در آن گفته می‌شود اما شمرده نمی‌شود. کشاورزی که به گیکویو دربارهٔ چرخهٔ باران و خاک توضیح می‌دهد، در مقاله‌ای که پژوهشگری به انگلیسی منتشر می‌کند «مطلع» نام می‌گیرد، نه نویسنده. دانش او از زبان گزارش به زبان ثبت منتقل می‌شود و در این انتقال نامش جا می‌ماند.

بوائونتورا د سوسا سانتوس (۲۰۱۴) از «معرفت‌کشی» سخن می‌گوید: از میان رفتن شیوه‌های دانستن، همراه با مردمانی که حاملشان بودند. آنچه امروز با آن روبه‌روییم آرام‌تر است و به همین دلیل خطرناک‌تر. هیچ دانشی کشته نمی‌شود؛ فقط در زبانی می‌ماند که نمایه‌ها نمی‌خوانند. وقتی مدل‌های زبانی بزرگ عمدتاً از متن‌های انگلیسی آموخته‌اند، همین شکاف را در مقیاسی بی‌سابقه تکثیر می‌کنند: زبان ثبت هر روز روان‌تر و زبان گزارش هر روز خاموش‌تر می‌شود.

آنچه باید ساخت

اگر بی‌عدالتی در زیرساخت نشسته است، عدالت را هم باید در زیرساخت ساخت، نه فقط در اخلاق فردی پژوهشگران. سه چیز به نظرم ضروری است. نخست، مؤلفیت در زبان سرچشمه: کسی که دانش را به گیکویو یا سواحیلی گفته است، نویسندهٔ آن است و این نام باید در هر ترجمه همراه متن بماند. دوم، ترجمه به‌عنوان نمایش، نه جایگزین: متن انگلیسی نباید اصل را پنهان کند، بلکه باید همیشه به آن بازگردد. سوم، شمارش از نو: تا وقتی فقط آنچه در زبان‌های ثبت منتشر شده شمرده می‌شود، هیچ سیاست چندزبانگی‌ای جدی نیست.

انگوگی برای نوشتن به گیکویو بهایی پرداخت. نباید از پژوهشگران جوان بخواهیم دوباره همان بها را بپردازند. کار ما در این سه روز این است که بپرسیم زیرساختی که دانستن را به هیچ زبانی گروگان نگیرد چه شکلی دارد و چه کسی باید بر آن حاکم باشد.

پرسش‌های بحث

منابع

Ngũgĩ wa Thiong’o. 1986. Decolonising the Mind: The Politics of Language in African Literature. London: James Currey.

Fricker, Miranda. 2007. Epistemic Injustice: Power and the Ethics of Knowing. Oxford: Oxford University Press.

Dotson, Kristie. 2011. “Tracking Epistemic Violence, Tracking Practices of Silencing.” Hypatia 26 (2): 236–257.

Santos, Boaventura de Sousa. 2014. Epistemologies of the South: Justice Against Epistemicide. Boulder: Paradigm Publishers.

Spivak, Gayatri Chakravorty. 1988. “Can the Subaltern Speak?” In Marxism and the Interpretation of Culture, edited by Cary Nelson and Lawrence Grossberg, 271–313. Urbana: University of Illinois Press.