دانشی که گروگان هیچ زبانی نیست

از لیکه فان در بروخه سپاسگزارم که با خوشامدش درهای این تالار را به روی ما گشود و یادمان آورد که کتابخانهٔ عمومی، پیش از هر نهاد دیگری، جایی بوده است که دانستن در آن به اجازهٔ کسی بسته نبود. ما در لاهه گرد آمده‌ایم، شهری که نامش با قانون و داوری گره خورده است. پرسش ما اما دربارهٔ عدالتی است که هنوز در هیچ قانونی نامی ندارد: عدالت زبانی در دانش.

من به فارسی می‌نویسم، در شهری هلندی‌زبان زندگی و کار می‌کنم و بیشتر آنچه در رشتهٔ خود می‌خوانم انگلیسی است. هر روز خودم را ترجمه می‌کنم. مسئله ترجمه نیست؛ ترجمه از کهن‌ترین شیوه‌های همکاری انسان‌هاست. مسئله آن‌جاست که یک زبان به جایی بدل شود که دانش در آن ثبت می‌شود و زبان‌های دیگر به جاهایی که دانش در آن‌ها فقط گزارش می‌شود. مقاله‌ای فارسی در فلسفهٔ علم، هر قدر هم دقیق، برای نمایه‌ها و رتبه‌بندی‌ها تقریباً وجود ندارد. نویسنده‌اش اگر بخواهد دیده شود، باید یا زبانش را عوض کند یا به حاشیه رضایت دهد.

امروز دو نیرو هم‌زمان این وضع را دگرگون می‌کنند. یکی هوش مصنوعیِ مولد است که متن را فراوان و ارزان کرده است، چنان‌که دیگر نمی‌توان از روی متن دانست پشت آن کسی ایستاده یا نه. دیگری بالا آمدن ساختارهای سیاسی‌ای است که می‌خواهند تعیین کنند چه گفته شود و چه به یاد بماند. پاسخ قدیمی به هر دو این بود که دانشگاه، مجله و ناشر ضامن باشند. اما دانشگاه را با رتبه‌بندی می‌سنجند، مجله را با هزینهٔ انتشار و نوشتن را دارند به ماشین می‌سپارند. نمی‌خواهم برای این نهادها سوگواری کنم. می‌خواهم بپرسم چه چیزی در آن‌ها ارزش نگه داشتن داشت: پیوند یک ادعا با کسی که پاسخگوی آن است، امکان نقد، و ماندگاری حافظه.

سال‌ها پیش کار من از پرسشی ساده شروع شد: کوچک‌ترین واحد دانش که بتوان مستقل به آن ارجاع داد، ترجمه‌اش کرد، نقدش کرد و دوباره به کارش برد چیست؟ پاسخی که به آن رسیدم «قطعه» بود: بدنه‌ای پایدار که فقط از راه نسخه‌های تازه تغییر می‌کند، و مداری زنده از ترجمه‌ها، ارجاع‌ها و نقدها که پیرامونش می‌چرخد. در این نگاه، ترجمه رونوشتی نیست که کم‌کم از اصل دور شود؛ نمایش دیگری از همان موضوع است و به آن بسته می‌ماند. مفهوم را مستقل از واژه شناسایی می‌کنیم، نه برای آنکه زبان‌ها را پاک کنیم، بلکه تا هر زبان بتواند جایگاه کامل دانش باشد. نام این چارچوب را «دانش ناوابسته به زبان» گذاشته‌ایم.

لرالینک بر همین پایه ساخته شده است و برنامهٔ همین همایش هم در آن شکل گرفته است: هر سخنرانی‌ای که به فارسی و انگلیسی می‌بینید یک قطعه است، نه دو متن جدا. با این همه برای گفت‌وگو دربارهٔ یک نرم‌افزار این‌جا نیامده‌ایم. بسیاری از شما با بخش‌هایی از این نگاه مخالفید و همین دلیل دعوت از شماست. سه روز پیش رو داریم: روز نخست دربارهٔ زبان و قدرت، روز دوم دربارهٔ ماشین‌ها و نهادها، و روز سوم دربارهٔ زیرساخت‌های مشترکات. همایش با پیش‌نویس «بیانیهٔ لاهه» به پایان می‌رسد که آن را با هم خواهیم نوشت، نه از پیش برایتان آماده کرده‌ایم.

یک نکتهٔ دیگر. شماری از همکاران ما از آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین از راه دور به ما می‌پیوندند، چون روادید نگرفتند یا هزینهٔ سفر از توانشان بیرون بود. این تالار مرکز همایش نیست؛ یکی از جاهای آن است. از سخنرانان خواهش می‌کنم آهسته‌تر سخن بگویند، از مترجمان هم‌زمان سپاسگزارم و از همهٔ شما می‌خواهم پرسش‌های آنان را که بیرون از این دیوارها نشسته‌اند پیش از پرسش‌های خودتان بشنوید. خوش آمدید.

منابع

UNESCO. 2021. UNESCO Recommendation on Open Science. Paris: UNESCO.

Fricker, Miranda. 2007. Epistemic Injustice: Power and the Ethics of Knowing. Oxford: Oxford University Press.