معنا بی‌زبانِ خانگی

در ویکی‌داده، داگلاس آدامز «کیو ۴۲» است. این شناسه به هیچ زبانی تعلق ندارد: برچسب انگلیسی، فارسی یا آمهری فقط نام‌هایی‌اند که به آن آویخته شده‌اند. از سال ۲۰۱۲ که ویکی‌داده راه افتاد، میلیون‌ها موضوع همین‌گونه شناسه گرفته‌اند. دنی وراندچیچ و مارکوس کروچ (۲۰۱۴) این را پایگاه دانشی گشوده و مشارکتی توصیف کردند. من می‌خواهم بر جنبه‌ای از آن انگشت بگذارم که کمتر دیده می‌شود: شناسه معنا را از زبانی که در آن زاده شده جدا می‌کند.

این جدایی دستاورد کوچکی نیست. بیشتر نظام‌های اطلاعاتی ما هنوز هر ترجمه را صفحه‌ای جداگانه می‌دانند که با پیوندی سست به صفحهٔ «اصلی» وصل است. متن انگلیسی به‌روز می‌شود، متن فارسی کهنه می‌ماند و هیچ‌کس نمی‌داند کدام نسخه دربارهٔ کدام ادعاست. اصول «فِیر» (یافتنی، دسترس‌پذیر، هم‌کنش‌پذیر و بازکاربردپذیر) در سال ۲۰۱۶ نخستین شرط یافتنی بودن داده را شناسهٔ یکتا و پایدار دانستند. پیشنهاد من این است که همین شرط را برای خود دانش هم جدی بگیریم، نه فقط برای مجموعه‌داده‌ها: هر ادعا، هر مفهوم و هر متن شناسه‌ای داشته باشد که مستقل از زبان بماند.

اما شناسه خنثی نیست. اگر به برچسب‌های ویکی‌داده نگاه کنیم، شمار بزرگی از موضوع‌ها برچسب انگلیسی دارند و برچسب آمهری یا فارسی ندارند. خود ویژگی‌ها و رده‌ها هم اغلب از دسته‌بندی‌های ویکی‌پدیای انگلیسی آمده‌اند. یعنی شناسه بی‌زبان است، اما ساختاری که شناسه‌ها در آن به هم وصل می‌شوند هنوز لهجه دارد. پروژهٔ «ویکی‌پدیای انتزاعی» (وراندچیچ ۲۰۲۱) قدمی جسورانه‌تر است: محتوا را به شکلی انتزاعی نگه دارد و متن هر زبان را از آن بسازد. نوید آن بزرگ است و خطرش هم. اگر دستور زبان‌های کم‌منبع را کسانی بنویسند که آن زبان‌ها را نمی‌دانند، صدای آن زبان‌ها باز از بیرون ساخته می‌شود.

پس دو چیز را باید از هم جدا کرد. لنگرِ معنا باید بی‌زبان باشد: شناسه‌ای که هیچ زبانی مالک آن نیست. اما حقِ نامیدن، یعنی نوشتن برچسب، تعریف و توضیح، باید از آنِ هر جامعهٔ زبانی بماند. تعریف فارسیِ یک مفهوم نباید ترجمهٔ تعریف انگلیسی باشد؛ باید نمایش هم‌ارزی از همان موضوع باشد که خودش نویسنده دارد و خودش نسخه می‌خورد.

این همان چیزی است که چارچوب «دانش ناوابسته به زبان» از آن آغاز می‌کند: موضوع دانش هویتی پایدار دارد و ترجمه‌ها نمایش‌هایی از همان موضوع‌اند، نه رونوشت‌هایی که از آن می‌گریزند. در این سخنرانی نشان می‌دهم این تمایز در طراحی یک نظام چه پیامدهایی دارد: از اینکه ارجاع به چه چیزی اشاره می‌کند تا اینکه وقتی متن اصلی تغییر کرد، ترجمه چگونه می‌فهمد کهنه شده است.

پرسش‌های بحث

منابع

Vrandečić, Denny, and Markus Krötzsch. 2014. “Wikidata: A Free Collaborative Knowledgebase.” Communications of the ACM 57 (10): 78–85.

Vrandečić, Denny. 2021. “Building a Multilingual Wikipedia.” Communications of the ACM 64 (4): 38–41.

Wilkinson, Mark D., et al. 2016. “The FAIR Guiding Principles for Scientific Data Management and Stewardship.” Scientific Data 3: 160018.

Berners-Lee, Tim, James Hendler, and Ora Lassila. 2001. “The Semantic Web.” Scientific American 284 (5): 34–43.